Girdiğiniz bilgiler cihazınızda kalır. Sonuçlar bilgilendirme amaçlıdır.
Nominal getiri ve reel getiri farkı
Bankanın size yıllık %45 faiz verdiğini düşünelim. Bu, paranızın bir yıl sonra %45 artacağı anlamına gelir; buna nominal getiri denir. Ancak aynı dönemde fiyatlar %30 arttıysa, elinizdeki fazla parayla bir yıl önce alabildiğinizden %45 fazlasını alamazsınız. Enflasyondan arındırılmış, yani gerçek alım gücünüzdeki artış reel getiridir.
Reel getiriyi bulmak için nominal getiriden enflasyonu çıkarmak yaygın ama hatalı bir kısayoldur. Doğru hesap, İktisatçı Irving Fisher'ın adıyla anılan oranlama yöntemidir. Yüksek enflasyon dönemlerinde iki yöntem arasındaki fark ciddi boyutlara ulaşır.
Reel getiri = (1 + Nominal getiri) ÷ (1 + Enflasyon) − 1 Stopaj sonrası getiri = Nominal getiri × (1 − Stopaj oranı) X yıl sonraki alım gücü = Tutar ÷ (1 + Enflasyon)^X
Stopaj etkisi
Mevduat faizi ve bazı yatırım fonu kazançları kaynağında vergilendirilir; bu vergiye stopaj denir. Banka faizi hesabınıza yatırırken stopajı keser, size net tutarı öder. Reel getiriyi hesaplarken stopaj öncesi oranı kullanırsanız gerçek kazancınızı olduğundan yüksek görürsünüz. Araçta stopaj seçeneğini açtığınızda varsayılan oran %17,5 gelir; stopaj oranları vadeye ve yatırım aracına göre değiştiği ve dönem dönem güncellendiği için kendi oranınızı yazabilirsiniz.
Örnek hesaplama
100.000 TL'yi yıllık %45 nominal getiriyle 5 yıl değerlendirdiğinizi ve yıllık enflasyonun %30 olduğunu varsayalım. Getiri her yıl yeniden yatırılsın.
- Stopajsız: Reel getiri (1,45 ÷ 1,30) − 1 = %11,54. Basit çıkarma ile bulunan %15, gerçek kazancı abartır. 5 yıl sonra 640.973,41 TL'niz olur; bu paranın bugünkü alım gücü 172.632,77 TL'dir.
- %17,5 stopajla: Net nominal getiri %37,13'e iner, reel getiri %5,48 olur. 5 yıl sonraki 484.822,99 TL'nin bugünkü alım gücü 130.576,93 TL'dir.
Aynı dönemde 100.000 TL'yi hiç değerlendirmeden yastık altında tutsaydınız, 5 yıl sonra bu paranın alım gücü 26.932,91 TL'ye düşerdi. Bugün 100.000 TL'ye alınabilen bir sepet için 5 yıl sonra 371.293 TL gerekirdi. Bu rakamlar, yüksek enflasyon ortamında paranın değerlendirilmemesinin maliyetini somut olarak gösterir.
Sonuçları yorumlarken
- Pozitif reel getiri, paranızın alım gücünün arttığını gösterir. Bu, gerçek anlamda zenginleştiğiniz anlamına gelir.
- Negatif reel getiri, nominal olarak kazandığınız hâlde alım gücünüzün eridiğini gösterir. Bakiye artıyor gibi görünse de aynı parayla daha az şey alırsınız.
- Hangi enflasyonu kullanmalı? Resmi TÜFE genel bir ölçüdür. Kendi harcama sepetiniz (kira, gıda, eğitim) farklı hızda pahalanıyorsa kişisel enflasyon tahmininizle de deneme yapın.
- Gelecek tahmindir: Hem getiri hem enflasyon oranları sabit kabul edilir. Gerçekte bu oranlar yıldan yıla değişir; aracı iyimser ve kötümser senaryolarla çalıştırmak daha sağlıklı bir resim verir.
Altın, döviz ve fonlarda reel getiri
Araç yalnızca mevduat için değil, TL cinsinden değeri ölçülebilen her yatırım için kullanılabilir. Önemli olan getiriyi Türk lirası bazında girmektir. Örneğin bir yıl önce aldığınız altının gram fiyatı bu sürede %40 arttıysa nominal getiriniz %40'tır; aynı dönemde enflasyon %30 ise reel getiriniz (1,40 ÷ 1,30) − 1 ≈ %7,7 olur. Döviz ve fonlarda da aynı mantıkla, alış ve bugünkü TL değeri arasındaki yüzde değişimi nominal getiri olarak yazabilirsiniz. Alım satım makası, saklama ücreti ve vergiler varsa bunları düşerek net bir oran kullanmak sonucu daha gerçekçi kılar.
Paranın alım gücü kaç yılda yarıya iner?
Değerlendirilmeyen nakdin alım gücünün ne kadar sürede yarıya düştüğü, enflasyonun etkisini sezgisel olarak anlamanın iyi bir yoludur. Süre, ln 2 ÷ ln(1 + enflasyon) formülüyle bulunur:
- Yıllık %10 enflasyonda yaklaşık 7,3 yıl
- Yıllık %20 enflasyonda yaklaşık 3,8 yıl
- Yıllık %30 enflasyonda yaklaşık 2,6 yıl
- Yıllık %50 enflasyonda yaklaşık 1,7 yıl
Pratikte kullanılan "72 kuralı" da benzer bir sonuç verir: 72 sayısı yüzde cinsinden enflasyon oranına bölündüğünde yarılanma süresi kabaca bulunur. Düşük oranlarda bu kısayol oldukça isabetlidir, ancak yüksek enflasyonda sapması artar; örneğin %50 enflasyonda 72 kuralı 1,44 yıl verirken doğru sonuç 1,71 yıldır. Araç bu tür kısayollar yerine her zaman tam formülü kullanır.
Bu hesaplama bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi değildir. Vergilendirme yatırım aracına göre farklılık gösterebilir; kesin vergi yükünüz için bankanıza ya da bir mali müşavire danışın.
İlgili hesaplamalar
Mevduat faizinin stopaj sonrası net tutarını mevduat faizi hesaplama aracıyla, uzun vadeli bileşik büyümeyi bileşik faiz hesaplama aracıyla bulabilirsiniz. Maaş artışınızın enflasyonun üzerinde kalıp kalmadığını görmek için maaş zammı hesaplama aracını kullanın.
Sıkça Sorulan Sorular
Reel getiri neden nominal getiriden enflasyon çıkarılarak bulunmaz?
Çünkü enflasyon yalnızca anaparanızı değil, kazandığınız faizi de eritir. Doğru hesap (1 + nominal) ÷ (1 + enflasyon) − 1 formülüyle yapılır. Düşük oranlarda fark küçüktür, ancak yüksek enflasyonda basit çıkarma gerçek getiriyi belirgin şekilde abartır.
Reel getiri negatif çıkarsa ne anlama gelir?
Paranız nominal olarak artsa bile alım gücünüz azalıyor demektir. Bir yıl sonra elinizdeki daha büyük tutarla bugün alabildiğinizden daha az mal ve hizmet alabilirsiniz.
Stopajı hesaba katmalı mıyım?
Getiriniz mevduat faizi gibi kaynağında vergilendirilen bir gelirse evet. Stopaj net getirinizi düşürür ve reel getiriyi doğrudan etkiler. Stopaj oranı vadeye ve ürüne göre değişebilir.
Hangi enflasyon oranını kullanmalıyım?
Resmi yıllık TÜFE iyi bir başlangıçtır. Kira, eğitim ya da gıda gibi harcamalarınız ortalamadan hızlı artıyorsa kendi tahmininizle de hesaplama yapmanız daha gerçekçi bir sonuç verir.